Historical Temperament

Historical Temperament là gì?

Historical temperament (hệ thống lên dây lịch sử) là các phương pháp điều chỉnh cao độ của các phím đàn trong hệ thống âm nhạc phương Tây trước khi equal temperament (hệ thống bình quân) trở thành tiêu chuẩn toàn cầu. Những hệ thống này không chia quãng tám thành 12 bán cung bằng nhau, mà thay vào đó ưu tiên một số quãng năm hoặc quãng ba nghe “sạch” (tức là gần với tỷ lệ tần số nguyên thủy trong chuỗi hài âm), đánh đổi bằng việc làm méo mó một số quãng khác.

Hai nhóm chính thường được nhắc đến là:

• Meantone temperament: tập trung vào việc làm sạch các quãng ba trưởng, rất phổ biến từ thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 18.
• Well temperament: cho phép chơi ở nhiều giọng khác nhau mà không bị “xấu” quá mức, mỗi giọng có màu sắc riêng — điển hình như các hệ thống của Werckmeister, Kirnberger, hay Vallotti.

Tại sao quan trọng?

Với piano — đặc biệt là khi nghiên cứu và biểu diễn âm nhạc Baroque, Classical hoặc đầu Romantic — việc hiểu và áp dụng đúng historical temperament giúp tái hiện trung thực ý đồ âm thanh của nhà soạn nhạc. Ví dụ, Bach viết The Well-Tempered Clavier (Bản đồ hòa âm) để minh họa khả năng chơi ở tất cả 24 giọng trưởng – thứ, điều chỉ khả thi nếu dùng một dạng well temperament chứ không phải meantone cứng nhắc.

Ngoài ra, mỗi hệ thống historical temperament mang lại “màu sắc” cảm xúc khác nhau cho từng giọng: giọng Đô trưởng có thể nghe sáng và ổn định, trong khi giọng Fa# trưởng lại hơi “căng” hoặc “bí ẩn”. Điều này tạo chiều sâu biểu cảm mà equal temperament — vốn làm mọi giọng nghe giống nhau — không thể đạt được.

Cách hoạt động / Chi tiết

Các hệ thống historical temperament dựa trên việc điều chỉnh quãng năm (perfect fifth) — vốn có tỷ lệ tần số lý tưởng là 3:2 — để phù hợp với chu kỳ năm vòng (circle of fifths) trong một quãng tám.

Trong meantone temperament (ví dụ quarter-comma meantone):

• Mỗi quãng năm được thu hẹp khoảng 1/4 syntonic comma (~5.377 cents).
• Kết quả: quãng ba trưởng (C–E, F–A...) gần với tỷ lệ 5:4 — rất ngọt ngào.
• Nhưng: một số quãng năm (thường là G#–D# hoặc tương đương) trở thành “wolf fifth” — nghe rít và không dùng được.

Trong well temperament:

• Các quãng năm được điều chỉnh không đều: một số gần đúng, một số hơi rộng, một số hơi hẹp.
• Mục tiêu: tránh wolf interval, cho phép chuyển giọng tự do, đồng thời giữ đặc trưng âm sắc riêng cho từng giọng.
• Ví dụ: trong hệ thống Werckmeister III, 4 quãng năm đầu (C–G, G–D, D–A, A–E) được thu hẹp nhẹ; các quãng còn lại giữ nguyên hoặc mở rộng.

Hướng dẫn thực hiện / Cách sử dụng

Để áp dụng historical temperament trên piano hiện đại (hoặc clavichord, harpsichord), bạn cần:

1. Xác định mục đích: Bạn biểu diễn tác phẩm của ai? Bach? Scarlatti? Mozart? Mỗi người phù hợp với hệ thống khác nhau.
2. Chọn hệ thống cụ thể: Ví dụ:
   • Bach: thường dùng Werckmeister III, hoặc Lehman’s interpretation (dựa trên biểu tượng trong bản thảo WTC).
   • Scarlatti: quarter-comma meantone hoặc sixth-comma meantone.
   • Mozart: có thể dùng Vallotti hoặc Kirnberger III.
3. Dùng công cụ hỗ trợ: Phần mềm như Tunelab, Scala, hoặc ứng dụng điện thoại (Tunable, ClearTune) cho phép chọn sẵn các historical temperament.
4. Lên dây thủ công (nếu có kỹ năng): Bắt đầu từ A4 = 440 Hz (hoặc 415 Hz nếu biểu diễn theo phong cách lịch sử), sau đó điều chỉnh từng quãng năm theo bảng sai lệch (deviation in cents).

Lỗi thường gặp

• Lỗi 1: Nhầm lẫn giữa meantone và well temperament
  

  Khắc phục: Meantone không cho phép chơi mọi giọng; well temperament thì có. Nếu bạn định chơi toàn bộ 24 prelude & fugue của Bach, đừng dùng meantone.

• Lỗi 2: Dùng equal temperament nhưng nghĩ mình đang dùng historical
  

  Khắc phục: Kiểm tra bằng tai: trong meantone, quãng ba C–E phải nghe rất ngọt, gần như không rung (beatless). Trong equal temperament, quãng ba luôn có beat (~7 lần/giây).

• Lỗi 3: Không hiệu chỉnh lại khi chuyển hệ thống
  

  Khắc phục: Mỗi lần đổi temperament, phải lên dây lại toàn bộ. Không thể “ước lượng” bằng tai nếu chưa luyện tập chuyên sâu.

Ví dụ thực tế

Dưới đây là bảng so sánh độ lệch (cents) của các nốt so với equal temperament trong hai hệ thống phổ biến:

Nốt	Quarter-comma Meantone	Werckmeister III
C	0	0
C#	+7.0	+1.9
D	-3.4	-3.4
D#	+3.6	+5.7
E	-6.8	-6.8
F	+3.4	+1.9
F#	-3.4	-1.1
G	0	0
G#	+7.0	+3.8
A	-3.4	-3.4
A#	+3.6	+5.7
B	-6.8	-6.8

Lưu ý: Các giá trị trên tính từ C = 0 cent. Dấu (+) nghĩa là cao hơn equal temperament, (-) là thấp hơn. Trong meantone, E thấp đáng kể → quãng C–E ngọt. Nhưng G# cao → quãng G#–D# (wolf fifth) rất rít.

“Equal temperament là sự thỏa hiệp hoàn hảo — mọi thứ đều sai một chút, nhưng không gì sai quá. Historical temperament là nghệ thuật của sự không hoàn hảo có chủ đích.”

Câu hỏi thường gặp

Piano hiện đại có thể lên dây theo historical temperament không?

Có. Tuy piano hiện đại được thiết kế cho equal temperament, nhưng vẫn có thể lên dây theo bất kỳ hệ thống nào — miễn là thợ dây có kỹ năng và bạn chấp nhận một số quãng sẽ nghe “khác lạ”. Tuy nhiên, dây thép và lực căng cao của piano hiện đại có thể làm giảm hiệu ứng sắc thái so với harpsichord.

Có nên dùng historical temperament khi học piano cổ điển?

Nếu bạn học tác phẩm trước Beethoven (đặc biệt là Bach, Handel, Scarlatti), việc tiếp xúc với historical temperament giúp bạn hiểu sâu hơn về hòa âm và màu sắc giọng. Tuy nhiên, trong giáo trình phổ thông, equal temperament vẫn là chuẩn. Bạn có thể thử nghiệm trên đàn số có hỗ trợ temperament.

Làm sao biết Bach dùng loại temperament nào?

Không có bằng chứng trực tiếp. Tuy nhiên, tiêu đề The Well-Tempered Clavier (1722) ám chỉ một hệ thống “well temperament” — tức là không phải meantone, cũng không phải equal temperament. Nhiều học giả (như Bradley Lehman) cho rằng biểu tượng ở đầu bản thảo là mã hóa cách lên dây, nhưng vẫn còn tranh cãi. Do đó, đáp án là: tùy trường hợp.